De weg naar de toren van Babel

door Raymond Baan, kunstpublicist
Jordaan en GoudenReaal, 2009


Het thema Babel heeft door de eeuwen heen veel kunstenaars tot verbeelding uitgedaagd: de menselijke poging om een toren te bouwen waarvan de top tot de hemel zou reiken. Dat verhaal typeert de mens als ambitieus wezen dat moeite doet op te klimmen tot het niveau van zijn schepper. Maar het Opperwezen voorkomt dit door de dan nog bestaande eenheid in de mensentaal te doorbreken, zodat de bouwers elkaar niet meer kunnen verstaan en de Babylonische spraakverwarring een feit is. Bij zo'n thema beginnen kunstenaarshanden te jeuken.

Rond 1563 schilderde Pieter Bruegel de Oude twee voorstellingen van de mythische toren. Die zijn intussen zo algemeen bekend, dat de meesten van ons ze zich al direct voor de geest halen bij het horen van de naam Babel. Ook de sculpturen van Porcelijn roepen associaties op met Bruegels geschilderde torens. Maar waar de 16e-eeuwse meester poorten en vensters in de muren van het bouwwerk schildert, brengt Porcelijn een doorlopend relief aan van architectuurmotieven die aan poorten en vensters doen denken. En waar de transen bij Bruegel afzonderlijke gaanderijen zijn, vormen ze bij Porcelijn een doorlopend pad dat spiraalsgewijs omhoogloopt. 'Voor mij is de toren van Babel vooral een symbool van durf en creativiteit', zegt Frank Porcelijn. 'De spiraalvormige weg naar boven verbeeldt de vergankelijkheid, het verstrijken van de tijd maar ook vooruitgang, groei en ontwikkeling.'

Feniks

Frank Porcelijn kwam op een bijzondere manier tot het thema 'Babel'. De oorsprong was voor hem niet het verhaal, maar een beeld dat zich in zijn grafiek had ontwikkeld. Al langere tijd was de feniks, opstijgend van een nest op een hoge sokkel, veelvuldig het onderwerp van zijn etsen. Die mythische vogel wist zich nu onder de handen van de kunstenaar te bevrijden van het platte vlak. Porcelijn voelde zich bijna gedwongen hem in drie dimensies te verbeelden: in klei of brons, nog altijd oprijzend van een sokkel, die gaandeweg veranderde in een toren. Na nog een aantal transformaties ontwikkelde zich uit deze beeldelementen de toren van Babel. Het lijkt erop dat de kunstenaar soms een soort dialoog aangaat met zijn materiaal, dat ze 'elkaar op ideeen brengen' en beurtelings het initiatief nemen. Die wederzijdse beinvloeding van techniek en the-matiek doet zich vaker voor in zowel zijn grafische werk als in zijn beeldhouwkunst. Maar ondanks de speelse en fantasierijke wendingen in het oeuvre van Frank Porcelijn blijft een grondtoon hoorbaar van ernst en beschouwelijkheid.